Opgebroken logo

Kunst bij het spoor

Kunst is bij uitstek een medium om de (reis)ervaring te intensiveren en reizigers bewust te maken van hun omgeving en van elkaar. Kunst versterkt de beleving van beide werelden. Bovendien kan het een brug slaan tussen verschillende ruimten en omgevingen en geeft het een nieuwe invulling aan de traditie van spooriconografie, ambacht en de thematiek van het reizen die zo eigen is aan het spoor. Zo kan kunst de spooridentiteit en de belevingswaarde van het spoor intensiveren. Kunst neemt een bijzondere positie in binnen het Spoor: het begeeft zich niet op het niveau van merkidentiteit of op het niveau van de grote ruimtelijke opgaven. Het zit daar ergens tussenin. Juist door die ‘vrije’ positie die eigen is aan kunst, wordt de culturele lading van het spoor zichtbaar en beleefbaar, als volwaardige kwaliteitsimpuls.

Rol en doel

Binnen het Spoorbeeld speelt het vergroten van de belevingswaarde van het spoor een belangrijke rol. Naast ontwerp en vormgeving geeft kunst daar een extra dimensie aan. Bovendien kunnen kunsttoepassingen imago, identiteit en elan van de spoorsector als geheel versterken. Het doel van een visie op kunst als onderdeel van het Spoorbeeld is om de culturele dimensie van het spoor inzichtelijk te maken en deze door middel van nieuwe kunstopdrachten tot uitdrukking te brengen. Tevens stimuleert visie op kunst de praktijk van cultureel opdrachtgeverschap binnen het spoor en dient het als basis voor de uitvoering van kunstbeleid bij het spoor in de praktijk.

De aard van kunst bij het spoor

Kunst zorgt voor inspiratie en kijkplezier. Kunst bij het spoor is toegankelijk maar niet oppervlakkig. Het heeft de potentie om het alledaagse leven rondom het spoor met optimisme en reflectie te versterken, door krachtig en kritisch ruimtes in betekenisvolle plekken te transformeren. Geïntegreerd waar wenselijk en mogelijk. Autonoom, maar nooit zonder rekenschap te geven van context en omgeving. Kunst bij het spoor fungeert als een uitnodiging aan reizigers en passanten om het onbekende, het andere in een vertrouwde omgeving te ervaren. Tegelijkertijd benadrukt het de eigenheid van de spooromgeving. Kunst verleidt en nodigt uit tot openbaarheid en wederzijdse betrokkenheid.

Spoorbrede toepassing

Kunst en het spoor hebben een rijke gezamenlijke geschiedenis. Dan gaat het bijvoorbeeld om de traditie van kunst in de trein, stationsdecoratie, stationsiconografie en herdenkingsmonumenten. Deze traditie vormt de basis voor een hernieuwde belangstelling voor de waarde van kunst bij het spoor. Het Spoorbeeld positioneert het spoor daarbij als culturele opgave. Kunst kan hier samen met de andere ontwerpdisciplines integraal invulling aan geven. Passend bij de ambities van het Spoorbeeld en het routedenken is het nu tijd om kunst ‘spoorbreed’ tot te passen. Het aandachtsgebied beperkt zich niet tot de coupé, het station of het plein. De hele reis en de ervaring van de reiziger kan onderwerp zijn. Door kunst op strategische plekken op de route te realiseren wordt de culturele component van de reiservaring versterkt. Het kan overgangen inzichtelijk maken tussen ruimten en plekken.

De realisatie van kunst kan volgen uit een zelfstandige opdracht. maar het ligt juist ook voor de hand om kunst onderdeel van projecten uit te laten maken: bij het ontwerp en de inrichting van station en stationsomgeving, spoor en spooromgeving of trein, al dan niet autonoom, toegepast of geïntegreerd. Kunst kan ook in een lichtere vorm worden ingezet als sfeerimpuls die bijdraagt aan een hogere waardering van stations en perrons: niet voor de eeuwigheid bedoeld, maar variërend van seizoenen tot voor enkele jaren, en tegelijkertijd voor die periode de plek verbijzonderend.

Kunstwaarden en thema’s

Op basis van de traditie en de actuele opgave zijn waarden en thematische vertrekpunten benoemd die kunst positioneren in de spooromgeving. Vertaald naar de Spoorbeeld kernwaarden valt kunst eerder onder het karakteristieke dan onder het vertrouwde. Daarbij kan kunst verbeelden, versterken, verbinden en verstoren. Aan de hand van deze vier kunstwaarden maakt kunst de culturele lading van het spoor zichtbaar en beleefbaar. Bij het formuleren van de opgave worden aan het spoor verwante thema’s als vertrekpunt gekozen die zowel aan de historie en de toekomst verbonden kunnen zijn. Het gaat om thema’s als reizen, snelheid, stilstaan – bewegen, wachten – verblijven, lokaal - globaal, netwerk, industrieel, ambacht, gastvrijheid – ontvangen en spooriconografie. Kunstwaarden en thema’s kunnen samen de culturele lading nog beter zichtbaar en beleefbaar en openbaar maken.

De methodiek

Om de Spoorbeeld kunstvisie op een goede manier in de praktijk te brengen is een methodiek beschikbaar. Deze omvat onder meer een handreiking om de vier kunstwaarden en de thematische vertrekpunten te vertalen naar een kunstopgave. Aangezien de omgeving waar kunst gerealiseerd kan worden varieert van een treininterieur tot een plein of het landschap, hanteert het Spoorbeeld vijf toepassingsniveaus: stationsgebouw, stationsomgeving, spoorweginfrastructuur, landschap en trein. Deze toepassingsniveaus haken aan de op routeonderdelen van het Spoorbeeld. Ook worden vier uitvoeringstypen geduid: nieuwe media en nieuwe technieken, toegepast / geïntegreerd, visueel / esthetisch en performatief / sociaal-maatschappelijk. Deze typen dienen als hulpmiddel bij vragen als: welk medium kies je voor welke opdracht en welke kunstenaar past daarbij?

Het sturingsinstrument vormt als het ware de gereedschapskist waaruit geput kan worden bij het opstellen van kunstopdrachten bij het spoor. Daarbij wordt aangegeven welke aspecten een rol spelen bij de opdrachtverstrekking, ontwikkeling en beheer van kunst. Het is geschikt als basis voor verschillende opdrachtgeversconstructies: van percentageregeling tot publiek-private samenwerkingen en coalities tussen spoorpartijen en overheid. Als een goed werkbaar, helder en meetbaar instrument kunnen met behulp van het instrument duidelijke keuzes gemaakt worden in het type kunstwerken dat de opdrachtgevers gerealiseerd willen zien.