# De Groene Spoorrivier

![amsterdam_cs-phs-oostertoegang](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/2026-07/251118-amsterdam_cs-phs-oostertoegang-foto_rindertvdtoren.jpg)

**Publicatiedatum:** 22-07-2026
**Bijgewerkt op:** 23-07-2026
**Auteur:** Marieke Berkers
**Type:** Artikel
**Ondertitel:** Integrale landschapsarchitectuur als fundament voor de Amsterdamse spoorcorridor 

## Beschrijving

**Intro:** Ruimtelijke kwaliteit is een leidend thema bij een complex en langdurig project als PHS Amsterdam Centraal. Maar hoe houdt het projectteam de regie op die kwaliteit? Vanuit welke inspiratie werkt het? Welke rol speelt het monument in de ontwerpkeuzes? Dat zijn de centrale vragen in deze reeks van drie artikelen. Dit is het derde artikel in die reeks.

## Een metamorfose van het spoorlandschap

Wie vandaag de dag naar de oostzijde van Amsterdam Centraal kijkt, ziet een gebied in transitie. Waar decennialang grijze ballast, zware stalen constructies en een wirwar aan wissels van een groot rangeerterrein het beeld bepaalden, ontstaat nu een landschap dat de grens tussen harde techniek en zachte natuur doet vervagen. De directe aanleiding is Programma Hoofdfrequent Spoorvervoer (PHS) Amsterdam Centraal van ProRail. Om meer treinen te kunnen laten rijden, is een efficiënter gebruik van de sporen noodzakelijk. Dit vereiste de bouw van een ‘vrije kruising’: een viaduct waardoor treinen elkaar ongelijkvloers kunnen passeren zonder op elkaar te hoeven wachten. De ruimte die ontstaat door het verwijderen van overtollige sporen wordt niet simpelweg opgevuld met asfalt of beton. ProRail en Bureau Spoorbouwmeester hebben een ambitieuze koers uitgezet: ‘vergroenen waar kan’.

## Terugkeer naar een integrale traditie

Deze nauwe verwevenheid tussen spoor, omgeving en groen is een terugkeer naar een rijke traditie. Al in de begindagen van de spoorwegen in Nederland was de landschappelijke inpassing een integraal onderdeel van het ontwerp, vooral bij stations, later ook bij de aanleg van het spoor. Stations en spoorlijnen werden in ons drukbevolkte land gezien als prestigieuze toevoegingen aan het landschap en de stad, waarbij architecten en landschapsontwerpers hand in hand werkten. Na de jaren zestig van de twintigste eeuw versmalde deze rol. De focus verschoof naar pure techniek en efficiency; de landschapsarchitect werd pas aan het eind van het proces ingevlogen voor de ‘aankleding achteraf’ – vaak niet meer dan een paar struiken om een betonnen wand te maskeren. Volgens Jos van den Hende, adviseur bij Bureau Spoorbouwmeester, is die integrale aanpak nu weer volledig terug. “Het gaat niet langer om het passief inpassen van het spoor in de stad”, legt hij uit. “Ook het landschap vormt een belangrijke basis voor deze hoogwaardige technische opgave, en is nauw verbonden met actuele thema’s als klimaatadaptatie en biodiversiteit.”

## De erfenis van ontsnippering

Een belangrijke pijler onder deze oplossingsrichting zijn de inzichten die werden opgedaan in het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO). Hierin werkten ProRail en Rijkswaterstaat tussen 2005 en 2022 aan het herstellen van natuurverbindingen die in het inmiddels steeds dichterbebouwde Nederland vaak door infrastructuur waren doorsneden. “We beseften ons toen opnieuw dat het spoornetwerk tegelijkertijd een fijnmazig natuurlandschap en corridor is met grote betekenis voor plant en dier en daarmee voor de biodiversiteit en Nederlandse landschap”, aldus Van den Hende. Inmiddels leeft deze filosofie voort in het Spoorbeeld – het vormgevingsbeleid van Bureau Spoorbouwmeester waarin het Landschapsplan voor het Spoor, vertaalt in een drietal handboeken, een belangrijke plaats heeft waar het gaat om beplanting en begroeiing. “Rondom Amsterdam Centraal lagen unieke kansen om ‘groene snippers’ met elkaar te verbinden”, vertelt Van den Hende. Door de corridor als een ecologisch geheel te benaderen, wordt het spoor een drager van biodiversiteit, een stapsteen en habitat in plaats van een hindernis.

## Ruimtelijke kwaliteit als besparingsinstrument

Vaak wordt gedacht dat ruimtelijke kwaliteit extra geld kost. Het project PHS Amsterdam Centraal bewijst het tegendeel: wanneer je vanaf de eerste schets denkt vanuit erfgoed en landschap, leidt dit tot slimmere technische keuzes. Een treffend voorbeeld is de heroverweging van het spoortracé aan de oostzijde. Door het spoor op een strategische plek slechts enkele meters te verleggen, kon een monumentale historische brug behouden blijven. Een puur technische benadering had wellicht geleid tot sloop en nieuwbouw, of een extreem kostbare versterking van de oude constructie. De keuze voor behoud vanuit cultuurhistorisch oogpunt leverde onderaan de streep een aanzienlijke financiële besparing op. Ook werd slim werk-met-werk gemaakt. De stalen bruggen aan de oostkant waren aan het einde van hun levensduur. De vervanging ervan is geïntegreerd in de werkzaamheden van PHS Amsterdam.

## Afbeeldingen

![Oostboog, Amsterdam PHS](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/styles/large/public/2026-07/phs_foto_bloemen.jpg?itok=0MT1ahtU)

## Het concept van de 'Groene Spoorrivier'

De ruimtelijke ontwerpers van studioSK / Movares ontwikkelden in opdracht van ProRail de visie van de ‘Groene Spoorrivier’ voor de hele oostflank van het projectgebied. Het meest in het oog springende onderdeel van deze visie is de volledige inkapseling van de nieuwe vrije kruising. Vanuit de visie van vergroening werd de constructie ingepakt met een laag aarde, waardoor er midden in het spoorgebied een glooiende, groene heuvel ontstaat. De treinen gaan daar dwars doorheen en overheen en kruisen zo elkaar. Het groene landschap, met berken, brem en bloemrijke kruiden vormt een natuurgebied van vijf tot zes voetbalvelden groot, midden in de dichtbebouwde binnenstad. “Dat is uniek”, vertelt architect Paul van der Ree van studioSK / Movares enthousiast; “in Amsterdam moet groen meestal vechten voor een plekje op daken of tegen gevels. Hier krijgt de natuur de ruimte in de volle grond. Zowel een aanwinst voor de stad als voor de reiziger die Amsterdam binnenkomt via een groene oase als voorportaal van Centraal.”

## Een ecologische stapsteen voor de stad

Het ontwerp gebruikt een zorgvuldig gekozen palet aan materialen: schanskorven gevuld met stenen die verwijzen naar het ballastbed van het spoor, en cortenstaal dat het rauwe, industriële karakter van het voormalige havengebied weerspiegelt. Tussen de sporen wordt ruige, biodiverse beplanting aangebracht, terwijl in de zones langs het water van de Dijksgracht meer parkachtige elementen zoals siergrassen en solitaire bomen worden geplaatst. De gemeente is door ProRail benaderd met de vraag of ze het beheer wil overnemen van het stuk groen, dat buiten de spoorzone valt, zodat het publiek toegankelijk kan worden. De gemeente is er nog niet over uit. De natuur trekt zich er weinig van aan, die floreert ook wel zonder bezoekers.  
De impact van deze ingreep reikt verder dan alleen het uitzicht. De groene spoorheuvel fungeert als een ‘stapsteen’ in de ecologische structuur van Amsterdam. Hij verbindt de natuurvriendelijke oevers langs het IJ met de groengebieden in de stad. Voor dieren zoals vleermuizen en vogels ontstaat er een veilige route door de stad. Bovendien draagt de enorme hoeveelheid groen bij aan het tegengaan van hittestress – een groeiend probleem in de versteende hoofdstad – en aan een betere waterberging tijdens hoosbuien.

## Beheer als sleutel tot kwaliteit

Werken aan meer groen rond het spoor vraagt om een ander type beheer. Technisch beheerders werken liever niet met bomen; zij zorgen er dagelijks voor dat de treinen veilig kunnen rijden, waardoor er logischerwijs extra aandacht is voor de impact van bomen op de bovenleidingen en de gladheid door herfstbladeren. Door beheerexperts al tijdens de ontwerpfase aan tafel te vragen, verschoof de discussie van ‘risico-vermijding’ naar ‘gezondheidsbeheer’. Goed onderhouden, vitale bomen en inheemse beplanting zijn veel minder risicovol dan verwaarloosd groen. Bovendien zijn inheemse soorten op de lange termijn goedkoper in onderhoud. Deze verschuiving in denken maakt het mogelijk om natuur een permanente, gerespecteerde plek te geven binnen de technische spoorwereld.

## Ruimte voor de reiziger

De ruimtelijke kwaliteit is het best en meest intensief waarneembaar bij de plekken waar de Amsterdammer het spoor kruist. Zo worden de vijf bruggen bij de Oostertoegang en de twee stalen bruggen bij de onderdoorgang bij de Kattenburgerstraat volledig vernieuwd. In opdracht van Bureau Spoorbouwmeester maakte Braaksma & Roos Architecten een cultuurhistorische analyse van de civiele kunstwerken in de Oostboog van het spoor. De typologie en beeldtaal van deze karakteristieke bruggen vormde het vertrekpunt in het ontwerp dat studioSK / Movares in samenwerking met Braaksma & Roos Architecten hiervoor maakten. De ontwerpen zijn eigentijds, maar met een knipoog naar de vormentaal van de constructies uit de jaren dertig. De passage van het spoor is hierdoor overal identiek en herkenbaar. Op de kades van de Oostertoegang is ruimte op maaiveld vrijgekomen: door de nieuwe steunpunten in het water te plaatsen, is er zo op de kades extra ruimte voor voetgangers en fietsers. Tussen de Kattenburgerstraat en Oostenburg wordt door de gemeente een nieuw fietspad aangelegd, langs de groene oase van de Dijksgracht spoorzone.

## Stad en spoor onlosmakelijk verbonden

Deze nauwe verwevenheid tussen infrastructuur en stadsleven maakt de realisatie van de ‘Groene Spoorrivier’ tot een logistieke krachttoer. Luuk van Hengstum, projectmanager bij ProRail, benadrukt dat succes hier valt of staat met de samenwerking met de gemeente Amsterdam. “Stad en spoor zijn hier onlosmakelijk verbonden”, vertelt hij. Een goed voorbeeld van die verbondenheid is de puzzel rond tram 26 naar IJburg. Door werkzaamheden aan de spoorbruggen dreigde de tram afgesneden te worden van de onderhoudswerkplaats. ProRail loste dit op door een tijdelijk verbindingsspoor aan te leggen bij het Rietlandpark. Het is een tekenend voorbeeld: een spoorbeheerder die investeert in het tramnet om de stad in beweging te houden.

## Hoe Amsterdams Centraal Station weer ademruimte krijgt

De ‘Groene Spoorrivier’ vormt het sluitstuk van deze reeks artikelen over de ruimtelijke kwaliteit van PHS Amsterdam Centraal. In deze serie hebben we gezien hoe de entree westelijke reizigerstunnel de reiziger meer ademruimte geeft, hoe de waarden van Cuypers als kompas dienen voor de toekomst en hoe de oostzijde transformeert in een ecologische stapsteen voor de stad. Deze projecten bewijzen dat ruimtelijke kwaliteit geen extra is, maar de fundering voor een toekomstbestendig station. De betrokkenen borgen deze kwaliteit door landschap en historie als vertrekpunt van het technische ontwerp te hanteren. Door het spoor niet geïsoleerd als technisch eiland, maar als essentieel onderdeel van het Amsterdamse weefsel te benaderen, transformeert een noodzakelijke capaciteitsuitbreiding in een blijvende meerwaarde voor de reiziger, de stad en haar bewoners.

## Afbeeldingen

![PHS Amsterdam landschap](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/styles/large/public/2026-07/20220322_PHS%20A_Dijksgracht%20plankaart%20landschappelijke%20inpassing.jpg?itok=lmNXslqK)
![doorsneden_phas_ds4.jpg](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/styles/large/public/2026-07/doorsneden_phas_ds4.jpg?itok=M9ttqIKy)
![phs-dijksgracht_kaartje_stapstenen.jpg](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/styles/large/public/2026-07/phs-dijksgracht_kaartje_stapstenen.jpg?itok=CWxioW0Y)
![Oostertoegang Amsterdam, visual](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/styles/large/public/2026-07/Amsterdam%20Oostertoegang%20Movares.jpg?itok=pjmyD8Bn)
![oostertoegang_oorspronkelijke_bruggen_1877.jpg](https://www.spoorbeeld.nl/sites/default/files/styles/large/public/2026-07/oostertoegang_oorspronkelijke_bruggen_1877.jpg?itok=zjKSPYkx)

## Gerelateerde informatie

- [Ruimte maken voor de reiziger](https://www.spoorbeeld.nl/inspiratie/ruimte-maken-voor-de-reiziger)
- [Samen Cuypers’ beleving naar een nieuw plan brengen](https://www.spoorbeeld.nl/inspiratie/samen-cuypers-beleving-naar-een-nieuw-plan-brengen)
- [Landschapsplan voor het Spoor](https://www.spoorbeeld.nl/inspiratie/landschapsplan-voor-het-spoor)

## Wijzigingsgeschiedenis van deze pagina

- 23-07-2026 — afbeeldingen toegevoegd
- 22-07-2026 — Inspiratie aangemaakt