Gevleugeld wielStation Groningen

De stationshal en de buitengevels van station Groningen zijn rijk gedecoreerd. Diverse kunstwerken maken onderdeel uit van de architectuur van architect Izak Gosschalk (1838 – 1907). De bouwsculpturen zijn speciaal ontworpen en vervaardigd voor het station. De namen van de makers van de sculpturen zijn onbekend.

Gevleugeld wiel

In het middenrisaliet, daar waar de hoofingang zich bevindt, is meermalen ‘het gevleugeld wiel’ te vinden: het oude symbool van de spoorwegen bestaande uit een treinwiel met twee vleugels. 

Centraal in de gevel bevindt zich een halfrond venster. Aan weerszijden daarvan zijn in twee zwikken hardstenen reliëfs aangebracht. Ze verbeelden een gevleugeld wiel en een olijftak. De vleugels van het wiel verwijzen naar Mercurius: de Romeinse god van de handel en de reiziger. 

Ook bovenin de nok van het middenrisaliet is een gevleugeld wiel aangebracht. Het is een groot gelakt gietijzeren object. Het spoorwiel met de flens is zwart. De vleugels zijn verguld.

 

Het gevleugelde wiel of rad, het oude internationale logo van de spoorwegen, komt veel terug in de decoratie van stations, en in allerlei kunstvormen. Het is als sculptuur aan de voorgevel van het in Leeuwarden (1904) te vinden, maar ook aan de gevel van de stations in Amsterdam (1889), Roosendaal (1907) en op het oudste station van Nederland: Valkenburg (1853). En van recentere datum in de vertaling ervan in de vorm van een + en een - van Jan van Munster (1988) in Zwolle.

Symbolen zoals het gevleugelde wiel en ook personificaties werden overgenomen uit beroemde voorbeeldboekwerken voor kunstenaars, met beschrijvingen en regels voor het afbeelden van verschillende onderwerpen. Het beroemdste voorbeeldboek is de ‘Iconologia’ van Ripa, daterend uit 1644 en in het Nederlands vertaald. Daarin staat bijvoorbeeld hoe ‘vrede’ afgebeeld diende te worden: gepersonifieerd door een dame, want het woord is vrouwelijk. Voor het spoorambacht werd deze iconografie verder aangepast en uitgebreid. Het wiel is een eigentijdse samenvoeging van bestaande verwijzingen. Het rad verwees al naar de toekomst. Het gevleugelde rad was een attribuut voor de moderne tijd. De twee vleugels die het treinwiel flankeren zijn de vleugels van Mercurius, de Romeinse god van de handel en de reiziger. In de klassieke iconografie wordt de wagen van Mercurius ook wel met gevleugelde wielen afgebeeld.

 

Bronnen

Tak Architecten, Cultuurhistorische waardestelling station Groningen, 2013.
W. van Leeuwen en H. Romers, Een spoor van verbeelding. 150 jaar monumentale kunst en decoratie aan Nederlandse stationsgebouwen, 1988, pp. 28-34, 36-37, 101-105.
H. Romers, De spoorwegarchitectuur in Nederland 1841-1938, 1981.
De Sluitsteen jaarboek, 14 (1998), pp. 22-40.