Een kunstwerk in de publieke ruimte is nooit klaar. Eenmaal opgeleverd, en overgedragen aan de nieuwe eigenaar, begint een continu proces van zorg en onderhoud, klein en groot. Het brons moet worden gepatineerd, het gras gemaaid. Gebouwen worden afgebroken of gerenoveerd en pleinen heringericht. Wat te doen met het kunstwerk, is zowel een juridische (erfgoedwet, auteurswet) als een morele vraag.
De herplaatsing van (een deel) het kunstwerk van Lex Horn in de nieuwe fietsenkelder voor het Centraal station, is een schoolvoorbeeld van hoe dit erfgoed van monumentale wandkunst een tweede leven krijgt op een nieuwe plek binnen een veranderde stedelijke context. Door goed huismeesterschap van de eigenaar (Gemeente Amsterdam), de samenwerking met de erven en Stichting Lex Horn, de opmerkzaamheid van de Rijksdienst Cultureel erfgoed die het werk al in 2003 bestempelde als zeer waardevol en een lange adem, werd het werk in 2023 in ere hersteld.
Oorspronkelijk kreeg Lex Horn in 1965 de gemeentelijke opdracht de drie wandkunstwerken te maken voor het trappenhuis van het Swammerdam Instituut in Amsterdam. Thematiek en titels als ‘Het Straatongeluk’, ‘Het Ziekenhuisbezoek’ en ‘Het Laboratoriumonderzoek’, verwijzen dan ook naar de medische functie van het Instituut. Toen het Instituut in 2005 werd afgebroken, werden de sgraffito’s uit het pand gered. ‘Het Ziekenhuisbezoek’ kon worden herplaatst bij het AMC/UMC in Amsterdam. Voor de andere twee duurde het vinden van een nieuwe locatie iets langer.
Wanneer je aankomt lopen vanuit de fietsenkelder, om naar het station te gaan om je trein of metro te halen, kun je er niet om heen: de grijstinten van de sgraffito’s sieren de wanden aan weerszijden van de opgang van de roltrap en de esthetiek van de na-oorlogse monumentale wandkunst contrasteert mooi met de zakelijke strakke inrichting van de kelder. Eenmaal boven aan de trap loop je tegen het kunstwerk van Jennifer Tee (link) op, dat in alle opzichten een tegenhanger is van het werk van Horn: een reproductie (het origineel hangt in het Rijksmuseum) van een uit gedroogde tulpenblaadjes opgebouwd gekleurd ‘mozaïek’ geïnspireerd op de traditionele Palepai, Sumatraanse doeken met beeltenissen van schepen. Ze vormen een mooi
en zo is de herplaatsing van het werk van Lex Horn hier een eerbetoon aan de kunstenaar en aan zijn dochter Meinke Horn (1960-2023) die zich inzette voor het behoud van het werk van haar vader en die een paar maanden na de plaatsing is overleden: “De werken, Het straatongeluk en Het laboratoriumonderzoek hadden niet op een betere plek kunnen worden geplaatst: midden in de maatschappij, precies zoals de bedoeling was. “
Horn’s werk behoort binnen de context van de Nederlandse monumentale schilder- en glaskunst tot dat van één van de koplopers. Hij genoot zijn opleiding aan de Rijksacademie in Amsterdam eind jaren ’30. Hij werkte met diverse media, resulterend in tekeningen, schilderijen, wandkleden en verschillende wandkunst technieken. Hij ontwikkelde een nieuwe glas-op-glas applique en herintroduceerde de Italiaanse techniek van de sgraffito. Sgraffito is een techniek waarbij op een muur verschillende pleisterlagen worden aangebracht, waarna de kunstenaar er snel, in het nog natte pleister, een afbeelding in aanbrengt door het verwijderen van lagen dat het reliëf veroorzaakt. Bij strijklicht komt het werk het beste tot zijn recht. Lex Horn werkte zowel autonoom als in opdracht. Vanaf 1945 maakt hij deel uit van verschillende kunstenaarsgroepen en maakte hij zich sterk voor de positionering van monumentale wandkunst in Nederland. Ook stond hij in 1952 aan de wieg van de totstandkoming van de Rijkspercentageregeling, samen met de toenmalige Rijksbouwmeester Gijs Friedhoff. In 1948 vertegenwoordigde hij Nederland op de Biënnale in Venetië.
